Biologische wolluisbestrijding
Bereikt wat een bespuiting niet bereikt: natuurlijke vijanden zoeken de wolluis op onder de waslaag en in de bladoksel.
Continu in plaats van incidenteel: bescherming die meebeweegt met overlappende generaties.
Residuvrij: zo vaak inzetbaar als de teelt vraagt, zonder dat de werking afneemt.
Waarom wordt wolluis bestrijden steeds moeilijker?
Wolluis onttrekt plantensap aan het floëem. Dat remt de groei, veroorzaakt misvorming en vergeling van het blad en leidt bij zwaardere aantasting tot bladval. Wat de luis niet verwerkt, scheidt ze uit als honingdauw. Op die kleverige suikerlaag groeien zwarte roetdauwschimmels, die het licht wegnemen en het product visueel onverkoopbaar maken. In de sierteelt is de enkele aanwezigheid van wolluis al genoeg voor afkeur.
De traditionele aanpak schiet steeds vaker tekort. Dat heeft drie concrete oorzaken.
- De waslaag houdt middelen tegen. De witte poederlaag op een wolluis is geen cosmetisch verschijnsel maar een functioneel pantser. Onderzoek waarin de wasproductie werd stilgelegd, laat zien dat de sterfte door insecticiden dan wél toeneemt. De was is dus niet één van de factoren, de was is de reden.
- De dieren zitten waar u niet komt. Wolluis kiest consequent beschutte plekken: bladoksels, onder de bladschede, de wortelhals, bastspleten en de ruimte tussen twee elkaar rakende vruchten. Een contactmiddel kan alleen doden wat het fysiek raakt.
- De generaties overlappen elkaar. Een vrouwtje legt honderd tot tweehonderd eieren in een waterafstotende eizak, verspreid over tien tot twintig dagen. Er is dus nooit een moment waarop de hele populatie kwetsbaar is. Elke bespuiting laat de volgende generatie intact.
Daar komt het krimpende middelenpakket bovenop. Bij wolluis speelt echter iets wat bij andere plagen minder aan de orde is: ook de middelen die er nog zijn, komen er domweg niet bij. In gecontroleerd onderzoek bleven zes systemische insecticiden op citruswolluis consequent onder de vijftig procent sterfte, en geen enkele behandeling voorkwam dat de overlevende dieren zich ontwikkelden tot eierleggende vrouwtjes.
Een structurele aanpak begint daarom niet bij een beter middel, maar bij een bestrijder die de wolluis wél kan bereiken.
Wat is wolluis en welke soorten komen voor in de teelt?
Wolluizen zijn zuigende insecten uit de familie Pseudococcidae. Ze danken hun naam aan de witte, poederige was waarmee ze zich bedekken en aan de wattige eizakken die ze achterlaten.
Anders dan bladluis is de wolluis nauwelijks mobiel. Het vrouwtje zoekt in het eerste larvestadium een plek uit en blijft daar haar hele leven zitten. Ze wordt nooit gevleugeld. Het mannetje ontwikkelt zich anders: dat wordt klein en gevleugeld, leeft kort en zuigt geen plantensap. Wat u op de plant ziet zitten, is dus vrijwel altijd vrouwelijk.
Drie soorten domineren in de Nederlandse bedekte teelt.
Citruswolluis
Citruswolluis (Planococcus citri) is verreweg de meest voorkomende soort. De staartdraden rondom zijn ongeveer even lang en door de was heen is een donkere lengtestreep zichtbaar. Deze soort legt haar eieren in een wattige eizak en komt vooral voor in de sierteelt, op potplanten en in interieurbeplanting.
Tomatenwolluis en langstaartwolluis
Tomatenwolluis (Pseudococcus viburni) heeft een fijnere waslaag en langere zijdraden. U treft deze soort aan in glasgroente en sierteelt, en ook buiten.
Langstaartwolluis (Pseudococcus longispinus) herkent u aan twee zeer lange staartdraden, ongeveer even lang als het lichaam. Deze soort legt geen eieren maar baart levende jongen, dus u vindt geen eizak. Dat maakt vroege signalering lastiger, want het opvallendste kenmerk ontbreekt.
Wortelwolluis
Wortelwolluis (Rhizoecus) leeft volledig in de kluit, op de wortels. Deze soort wordt vaak pas ontdekt bij het oppotten of bij onverklaarbare groeistilstand, en vraagt een andere aanpak dan wolluis op het gewas.
Wollige dopluis (Pulvinaria) herkennen en aanpakken
Wollige dopluis is ondanks de naam geen wolluis. Het is een dopluis uit het geslacht Pulvinaria, met soorten op hortensia, taxus, camelia, druif en laanbomen. De verwarring is begrijpelijk, want de witte eizak die het vrouwtje onder zich uitduwt lijkt sprekend op wolluis.
Voor de bestrijding maakt dat verschil. Waar wolluis in een verwarmde kas doorlopend meerdere overlappende generaties heeft, kent wollige dopluis buiten doorgaans één generatie per jaar. Er is daardoor wél één scherp bestrijdingsmoment, namelijk wanneer de crawlers uitkomen. Buiten dat venster zit het dier onder een harde dop en is het praktisch onbereikbaar.
Ook de natuurlijke vijanden verschillen. Cryptolaemus montrouzieri is gespecialiseerd in wolluizen en is gebouwd om tussen losse wasdraden te kruipen; een vastzittende dop is een heel ander obstakel. Heeft u wollige dopluis, neem dan contact op. We bepalen dan samen de juiste strategie en vooral het juiste moment, want daar valt bij dopluis de meeste winst te halen.
De wolluisdoder Cryptolaemus montrouzieri
Cryptolaemus montrouzieri is een klein zwart lieveheersbeestje met een oranjebruine kop, oorspronkelijk uit Australië. In het Engels heet het beestje mealybug destroyer, en dat dekt de lading: wereldwijd is dit de belangrijkste biologische bestrijder van wolluis.
Alle bewegende stadia prederen op wolluis. Volwassen kevers en jonge larven hebben voorkeur voor eieren en jonge larven; oudere larven pakken alle wolluisstadia even hard aan. De volwassen kevers vliegen goed en verspreiden zich actief over grote oppervlakken. Ze gaan dus zelf op zoek naar haarden die u nog niet heeft gezien.
Let op één ding. De larve van Cryptolaemus bedekt zichzelf met witte wasdraden en lijkt daardoor sprekend op een wolluis, alleen groter en beweeglijker. Telers zien die larven soms aan voor een verergerende plaag en gaan corrigeren, waarmee ze precies hun eigen bestrijder wegvagen. Twijfelt u, neem dan contact op voordat u ingrijpt.
Cryptolaemus komt het best tot zijn recht bij zichtbare haarden met eizakken. Daar vindt hij voldoende voedsel om zich te vestigen en voort te planten.
De kleine roofkever Nephus conjunctus
Nephus conjunctus is een zeer klein lieveheersbeestje dat zich richt op verschillende wolluissoorten. Twee eigenschappen maken deze bestrijder bijzonder.
Ten eerste zijn formaat. Doordat Nephus zo klein is, bereikt hij wolluizen op plekken waar grotere bestrijders niet meer bij kunnen: bladoksels, bladscheden en nauwe spleten. Precies daar waar de plaag zich verschuilt.
Ten tweede zijn koudedrempel. Nephus is al actief vanaf 10 °C. Dat is belangrijk in het vroege voorjaar, in koelere kassen, in de onverwarmde containerteelten en in de boomkwekerij. In dat venster groeit de wolluis wel door, terwijl warmteminnende bestrijders trager worden. Nephus vult dat gat.
De gaasvlieg Chrysoperla carnea (chrysopa)
Chrysopa is de larve van de groene gaasvlieg, Chrysoperla carnea. Het is een breed roofinsect dat zich richt op insecten met een zachte huid. Naast wolluis pakt deze larve ook bladluis, trips en rupsen aan. De larven zijn voornamelijk ’s nachts actief, en het derde larvestadium neemt het grootste deel van de totale voedselopname voor zijn rekening.
Die brede werking maakt de gaasvlieg waardevol wanneer er meerdere plagen tegelijk spelen, wat bij wolluis eerder regel dan uitzondering is. Eén inzet raakt dan drie problemen. Op een zware, zuivere wolluisaantasting is Cryptolaemus effectiever; zet de gaasvlieg dus in als aanvulling, niet als basis.
Samengevat vullen de drie elkaar zo aan:
- Cryptolaemus montrouzieri, doet het grove werk op zichtbare haarden met eizakken. Vliegt en zoekt zelf. De basis bij een uitbraak.
- Nephus conjunctus, klein genoeg voor spleten en bladoksels, actief vanaf 10 °C. Dekt de koude randen van het seizoen en de plekken waar niemand bij komt.
- Chrysoperla carnea, breed inzetbaar, ook tegen bladluis, trips en rupsen. De aanvulling bij gemengde plaagdruk.
Tegen welke wolluizen en in welke teelten werken deze bestrijders?
De drie bestrijders zijn roofinsecten en maken nauwelijks onderscheid naar soort. Ze prederen op de wolluissoorten die in gangbare teelten voorkomen, waaronder citruswolluis, tomatenwolluis en langstaartwolluis. U hoeft dus niet vooraf te weten met welke soort u te maken heeft. Dat is praktisch, want in de praktijk komen gemengde bezettingen regelmatig voor.
De inzetbaarheid strekt zich uit over meerdere teelten en omgevingen: sierteelt en potplanten, glasgroente, boomkwekerij, containerteelt en interieurbeplanting.
Wat wel verschuift, is het accent. Bij lagere temperaturen, bijvoorbeeld in het vroege voorjaar of in een onverwarmde teelt, ligt de nadruk op Nephus. Bij hoge plaagdruk in de warmere maanden op Cryptolaemus. Speelt er naast wolluis ook bladluis of trips, dan is de gaasvlieg de logische toevoeging.
Voor wortelwolluis in het substraat geldt een andere aanpak, omdat de plaag zich volledig in de kluit bevindt. Neem daarvoor contact op, dan bekijken we samen welke behandeling past.
Hoe zet u de bestrijders effectief in?
- Signaleer vroeg. Wolluis bouwt langzaam op en loopt ook langzaam terug. Een haard van tien planten is te overzien; dezelfde haard drie maanden later kost u een seizoen. Scout op bladoksels, bladscheden, de wortelhals en de onderkant van bladeren langs de nerven. Kleverig of glimmend blad wijst op honingdauw, ook als u de luis zelf nog niet ziet.
- Pak eerst de mieren aan. Mieren oogsten de honingdauw en beschermen de wolluiskolonie in ruil daarvoor. Ze jagen roofkevers en sluipwespen actief weg. Zolang de mieren er zijn, komen uw uitgezette bestrijders niet bij de plaag en lijkt de biologie te falen terwijl er niets mis is met de bestrijders. Mierenbeheersing hoort daarom vóór of gelijktijdig met de uitzetting, niet achteraf.
- Houd de plaag buiten de deur. De meeste wolluisproblemen komen mee met aangevoerd plantmateriaal. Inspecteer de bladoksels en de wortelhals van een steekproef uit elke partij voordat die de kas in gaat. De eizakken zijn kleverig en blijven aan kleding en gereedschap hangen, dus werk bij een bekende haard van schoon naar besmet en niet andersom. Reinig karren, potten en steunmateriaal tussen teelten.
- Dosering en frequentie. De juiste aantallen en het uitzetritme hangen af van uw teelt, de kasinrichting en de aanwezige plaagdruk. Klep Agro stelt op basis van scouting een inzetplan op dat past bij uw situatie
Scouting en begeleiding bij wolluisbestrijding
Succes met biologische wolluisbestrijding staat of valt met monitoring. Klep Agro ondersteunt u met intensieve scouting om de ontwikkeling van zowel de wolluis als de uitgezette bestrijders te volgen.
Op basis van die waarnemingen sturen we bij: een extra bijzetting, een andere bestrijder of een aangepast uitzetritme. U krijgt geen losse producten maar een compleet beheersysteem, waarin teeltadvies en begeleiding hand in hand gaan met de bestrijders die worden ingezet.
Veelgestelde vragen over biologische wolluisbestrijding
Hoe herken ik wolluis in mijn gewas?
Aan witte, poederige of wattige pluisjes in bladoksels, langs bladnerven en op de wortelhals. Veeg een pluisje weg: zit er een zacht, ovaal, lichtgekleurd dier onder, dan is het wolluis. Vaak ziet u de honingdauw eerder dan de luis zelf, als een kleverige glans op het blad eronder. Mieren die omhoog lopen in het gewas zijn een sterke aanwijzing.
Wat is het verschil tussen wolluis en wollige dopluis?
Wollige dopluis is ondanks de naam geen wolluis maar een dopluis. Bij wolluis zit het dier los onder een poederige waslaag en kan het zich beperkt verplaatsen. Bij wollige dopluis zit het vrouwtje vast onder een harde, bruine dop en is de witte wol de eizak die zij eronder uitduwt. Het verschil is van belang, omdat de natuurlijke vijanden verschillen en het bestrijdingsmoment anders ligt.
Waarom werkt spuiten zo slecht tegen wolluis?
Om drie redenen tegelijk. De waslaag houdt contactmiddelen tegen, de dieren zitten op plekken waar een spuitdop niet komt, en de eieren liggen in een waterafstotende eizak die een bespuiting overleeft. Zelfs systemische middelen vallen tegen: in gecontroleerd onderzoek bleven zes middelen op citruswolluis consequent onder de vijftig procent sterfte.
Welke natuurlijke vijand zet ik in bij welke situatie?
Bij zichtbare haarden met eizakken is Cryptolaemus montrouzieri de basis: zijn larven eten alle stadia en ruimen de eizakken op. Bij lagere temperaturen, in het vroege voorjaar of wanneer de wolluis in moeilijk bereikbare spleten zit, is Nephus conjunctus de aangewezen aanvulling. Speelt er naast wolluis ook bladluis of trips, dan is de gaasvlieglarve Chrysoperla carnea breed inzetbaar.
Hoe snel zie ik resultaat?
Langzamer dan bij bladluis. Wolluis bouwt langzaam op en loopt ook langzaam terug. Reken op weken en beoordeel het effect vooral op de ontwikkeling van nieuwe haarden, niet op het verdwijnen van bestaande kolonies. Bij scouting ziet u eerder of de bestrijders aanslaan dan dat de plaag zichtbaar afneemt.
Ik zie na het uitzetten ineens meer witte beestjes. Gaat het mis?
Waarschijnlijk niet. De larve van Cryptolaemus montrouzieri bedekt zichzelf met witte wasdraden en lijkt daardoor sprekend op een wolluis, alleen groter en beweeglijker. Veel telers zien die larven aan voor een verergerende plaag en gaan corrigeren, waarmee ze precies hun eigen bestrijder wegvagen. Twijfelt u, neem dan contact op voordat u ingrijpt.
Hoe voorkom ik dat wolluis binnenkomt?
Inspecteer aangevoerd plantmateriaal op bladoksels en wortelhals voordat het de kas in gaat, houd nieuwe partijen indien mogelijk enkele weken apart, en reinig karren, potten en steunmateriaal tussen teelten. Werk bij een bekende haard van schoon naar besmet en niet andersom, want de eizakken zijn kleverig en gaan makkelijk mee op kleding en gereedschap.
Waarom moet ik iets aan mieren doen?
Mieren oogsten de honingdauw van wolluizen en beschermen de kolonie in ruil daarvoor. Ze jagen roofkevers en sluipwespen actief weg. Zolang de mieren er zijn, komen uw uitgezette bestrijders niet bij de wolluis. Mierenbeheersing hoort daarom vóór of gelijktijdig met de uitzetting plaats te vinden.
Werkt wolluis bestrijden met knoflook?
Bij bladluis doet knoflook soms iets, bij wolluis niet of nauwelijks. Een waterig aftreksel lost de waslaag niet op, bereikt de dieren in bladoksels en op de wortelhals niet, en dringt niet door de waterafstotende eizak. Daar komt bij dat zelfgemaakte middelen in een professionele teelt niet zijn toegestaan: u mag alleen middelen gebruiken die door het Ctgb zijn toegelaten.
Werken deze bestrijders ook in de onbedekte teelt?
De roofkevers en de gaasvlieg zijn in principe breed inzetbaar, maar in de open teelt is het effect minder voorspelbaar omdat de dieren zich verspreiden en het klimaat niet te sturen is. In containerteelt en boomkwekerij, waar de planten dicht bij elkaar staan, is de inzet realistischer. We kijken per situatie wat haalbaar is.